Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Phạm Cao Đạt cho biết, khi có lễ trọng trong làng, người Brâu tổ chức mời chiêng Tha về. Người đứng ra mời có thể là già làng hoặc là người được cả làng tôn vinh, đảm nhiệm vai trò chủ lễ.

Người này xoa tiết gà vào lòng chiêng, rót rượu đầu ghè ra cho chiêng uống, khấn thần linh bốn phương mời Tha nói. Tiếp đó, hai nghệ nhân mới vào ngồi đối mặt nhau để mời Tha lên tiếng. Đợi cho chiêng Tha nổi lên một, hai bài thì các chiêng khác mới được vào cuộc.

Người Brâu với chiêng Tha. Ảnh: Công Tum.

Cách diễn tấu chiêng Tha độc nhất vô nhị trong các loại cồng chiêng Tây Nguyên. Người ngoài nghe long tong long tong như mưa trên mái tôn song đều có bài bản. Giáo sư Tô Vũ lý giải, chiêng Tha không có giai điệu nhưng lại có khả năng truyền tải thông tin rất lớn. Có nhiều bài khác nhau dùng để giữ rẫy, đuổi chim, lại có bài đón chào khách đến làng.... Chiêng Tha là bước nối từ hiệu lệnh sang nhạc cụ hiện đại, nó có tiết tấu song chưa đạt đến giai điệu.

Một điều đặc biệt nữa của chiêng Tha là có chiêng chồng,  chiêng vợ, dùi đực, dùi cái. Khi diễn tấu bao giờ chiêng vợ cũng lên tiếng trước, khi nhập được vào tiết tấu rồi chiêng chồng mới tham gia. “Dấu vết mẫu hệ thể hiện rất rõ ở đấy“, nhà nghiên cứu Phạm Cao Đạt nhấn mạnh.

Chiêng Tha vốn chỉ xuất hiện trong các buổi lễ, không được dùng trong dịp hội hè, nhưng nhà nghiên cứu Phạm Cao Đạt gần đây đã xin phép làng đưa chiêng Tha ra mắt công chúng tại lễ hội cồng chiêng và đua voi ở Đăk Lăk. Chiêng Tha dù chưa đi ra khỏi biên giới Việt Nam song âm thanh của nó vượt khỏi lãnh thổ quốc gia, có rất nhiều đoàn khách quốc tế đến thưởng thức và nghiên cứu.

Dân tộc Brao hiện chỉ sinh sống ở làng Đăk Mế (xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum), là một trong 6 dân tộc có dân số ít nhất cả nước. Ngành văn hóa huyện Ngọc Hồi đang có dự án bảo tồn giá trị của chiêng Tha. Nhà nghiên cứu Phạm Cao Đạt cho biết, huyện đã đề nghị Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Kon Tum giúp đỡ để họ duy trì chiêng Tha của người Brao. Đồng thời, khôi phục nguyên gốc bộ trang phục truyền thống của nghệ nhân làm từ vỏ cây.