Văn Miếu- Quốc Tử Giám xưa.

Xem đấy là nơi thắng địa, chỗ bốn phương tụ họp, có thể làm thượng đô kinh sư của muôn đời” - thì đó là điềm báo trước một vận hội mới của quốc gia.

Khi xưa An Dương Vương xây thành ốc, sử chép qua huyền thoại những nhọc nhằn mà triều đại này phải xây thành cao hào sâu để chống chọi, mà cũng không chống chọi nổi giặc ngoại xâm. Thời Lý xây thành không thấy sử chép cụ thể có nhọc nhằn hay không, nhưng điểm lại từ đó về sau này không mấy khi các triều đại phải dựa vào thành để chống giặc. Như thời Lý thì đánh giặc từ xa, “tiên phát chế nhân”: Ở tận châu Ung, châu Khiêm bên nước họ, hay dựa vào sông lập luỹ tận Như Nguyệt bên Kinh Bắc. Mãi muộn sau này, hai vị tổng đốc anh hùng đều bị vỡ thành mà phải tuẫn tiết khi lấy quân giữ thành mà thảm bại.

Dường như với các triều đại kể từ thời Lý, việc giữ nước quyết định ở lòng người thuận với lòng trời hơn là đắp thành cao đào hào sâu. Việc mà triều Lý quan tâm và các triều sau cũng quan tâm là xây chùa và hành đạo, đào tạo và trọng dụng hiền tài. Cùng với “tứ trấn” được lập ở đông - tây - nam - bắc nhờ thần linh trấn trị thì chỉ một hoa hội (60 năm) sau ngày định đô ở Thăng Long, Vua Lý Thánh Tông đã lập Văn Miếu để 5 năm sau (1075) đã mở khoa thi đầu tiên để chọn người có học. Và ngay năm sau, Vua Lý Nhân Tông đã lập Quốc Tử Giám như một thiết chế nhà nước chăm lo việc học và hun đúc nhân tài cho quốc gia.

Văn Miếu- Quốc Tử Giám hôm nay.

Cũng phải nói thêm rằng, thời Minh thuộc kéo dài 2 thập kỷ đầu thế kỷ XV đã chứng kiến chính sách huỷ diệt nền văn hoá Đại Việt của quân xâm lược. Nhưng chính vì Văn Miếu thờ Khổng Tử và các học trò của ngài đều là người phương Bắc nên Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành một ngoại lệ được bảo tồn.

Những cuộc phân tranh giữa nhà Tây Sơn và các chúa cũng đã chứng kiến những đổ vỡ hư hại tại đây. Và để đáp lại kiến nghị của dân làng Văn Chương xin Vua Quang Trung dựng lại nhà bia trong Giám, người anh hùng áo vải đã trả lời thật lịch thiệp tựa người Thăng Long: “Nay mai dựng lại nước nhà/Bia nghè lại dựng trên toà muôn gian”.

Vài hình ảnh Văn Miếu - Quốc Tử Giám nay. Ảnh: Giang Huy - T.L

Một góc Văn Miếu.

Nhưng rồi cũng chính nền văn minh phương Tây đã xác lập những giá trị theo quan điểm hiện đại, nay thông qua Viện Viễn Đông Bác cổ lại xếp hạng để bảo tồn như một di tích của nền văn minh bản địa (1906) để rồi gần một hoa hội tiếp theo, năm 1962, Bộ Văn hoá xếp hạng di tích, năm 1994 xây nhà bia để bảo quản một trong những di sản vật thể quan trọng này. Rồi năm cuối cùng của thiên niên kỷ cũ 1999 thì khởi công và 1 năm sau hoàn thành khu Thái học.

Đến nay, có thể nói nơi đây trở thành một điểm du lịch sầm uất nhất và cũng mang tính đặc trưng nhất của thủ đô Hà Nội. Có thể nói đó là nơi mà người Việt Nam tự hào khi giới thiệu với bạn bè ngoại quốc. Hình ảnh Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton sờ đầu ông rùa đội bia tiến sĩ thật gây ấn tượng!

Bia Tiến sĩ.

Bia khoa Nhâm Tuất nói rõ mục đích: “Cho nên lại ghi tên khắc đá bày nơi cửa hiền tài, khiến kẻ sĩ trông vào mà sinh lòng hâm mộ phấn chấn, tự rèn luyện lấy danh tiết”; còn bia năm 1463 thì nói thêm việc khắc bia “là để gây lạc quan cho kẻ sĩ”; bia 1565 thì nhấn mạnh “Dựng bia vừa để công danh còn mãi đến muôn đời, vừa để sự nghiệp soi sáng ngàn thuở”...

Nhưng có lẽ cái nghĩa lý sâu xa nhất cũng là thông điệp của người xưa qua những bài văn bia ở đây ngưng tụ lại trong câu nổi tiếng của Thân Nhân Trung soạn năm 1442: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí vững thì thế nước mạnh và thịnh, nguyên khí kém thì thế nước yếu và suy, cho nên các đấng thánh đế minh vương không ai không chăm lo xây dựng nhân tài”. Bia năm 1448 nói thêm: “Nhân tài đối với quốc gia quan hệ rất lớn” và nhiều bia đều nhắc đến việc “phải vun trồng, bồi dưỡng nhân tài”...

Khách du lịch tới thăm Văn Miếu.

Ngày xuân nếu bạn vãn cảnh Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cùng với vẻ đẹp của cảnh quan kiến trúc ngày một cổ kính, ta sẽ càng cảm nhận được cái giá trị tiêu biểu của nơi đây còn chính là những nghĩa lý sâu xa mà biết bao thế hệ hiền tài xuất thân từ đây và đúc kết để đây, làm nên giá trị muôn đời của một nền văn hiến của thủ đô đã ngàn năm tuổi.